مدام میشنوید. «قیمت نفت به خاطر اختلال در عرضه بالا رفته است و یا به خاطر تولید زیاد پایین آمده است.» «کرایه/اجاره خانهها گران شده چون عودت مهاجرین زیاد شده است.» «قیمت تخممرغ کاهش یافته است چون از ایران میآید.
همهای اینها عرضه و تقاضا را بیان میکند. و این دو اصطلاح در میان مشهورترین عبارتهای اقتصاد است.
به زبان خیلی ساده:
- عرضه (Supply): یعنی مقدار کالایی که فروشنده حاضر است به بازار بیاورد وقتی قیمت برایش منطقی باشد
- تقاضا (Demand): یعنی مقدار کالای که خریدار حاضر است بخرد وقتی قیمت برایش مناسب باشد
این پُست عرضه و تقاضا را به زبان ساده، تمیز، بدون پیچیدگیای که به کلاس دانشگاه تعلق دارد توضیح میدهد. وقتی تمام شد، میفهمید که چه چیزی جابهجا میشود، چرا قیمتها حرکت میکنند، و چطور به تیترهایی که هر روز میشنوید فکر کنید.
در سایتهای اجتماعی با ما باشید
عرضه و تقاضا چیست؟
تقاضا تمایل و توانایی خریداران برای خریدن چیزی در قیمتهای مختلف است. فراموش نکنید که تمایل و توانایی مهم است. اگر این دو وجود نداشته باشد، تقاضایی هم نیست. رابطه اصلی ساده است: در قیمت بالاتر مردم کمتر میخواهند بخرند. رابطه منفی است. قیمت بالاتر، تقاضا کم تر—قیمت کم تر، تقاضا بالاتر. و منحنی آن نیز شیب منفی رو به پایین (از سمت چپ) دارد.
عرضه تمایل و توانایی تولیدکنندهها برای عرضه چیزی در قیمتهای مختلف است. رابطه قیمت و مقدار مثبت است: هر چه قیمت بالاتر، تولیدکنندهها بیشتر میخواهند عرضه کنند، چون سود بیشتری برای تصاحب وجود دارد. این رابطه، منحنی عرضه را میسازد—خطی با شیب رو به بالا.
جایی که این دو منحنی همدیگر را قطع میکنند، نقطه تعادل است. قیمتی که در آن، آنچه خریداران میخواهند بخرند دقیقاً با آنچه فروشندهها میخواهند بفروشند برابر میشود. نه کمبود. نه مازاد. بازار تسویه میشود.
به نمودار زیر دقت کنید.
تصور کنید که قیمت و مقدار در نقطه تعادلی قرار ندارد. قیمت در P1 است. در این قیمت (P1)، عرضه کنندگان حاضر است که به مقدار (Q2) عرضه کند تا سود بیشتر کسب کند. اما؛ در این قیمت، تقاضا کم (صرف به اندازه Q1) است. در نتیجه؛ عرضه کنندگان قیمت را تا P کاهش میدهد. به تعقیب آن تقاضا از Q1 به Q افزایش پیدا میکند. این همان نقطه تعادلی (P,Q) است.
این تصویر منحنیهای عرضه و تقاضا را به صورت ایستا نشان میدهد. حالا سوال واقعی: چه چیزی منحنیها را حرکت میدهد؟
وقتی تقاضا جابهجا میشود
تقاضا با جادو جابهجا نمیشود. رویدادهای دنیای واقعی کل منحنی را به چپ یا راست هل میدهند. اینها رایجترین دلیلها هستند:
- تغییر درآمد: وقتی مردم پول بیشتری دارند، بیشتر چیزها را بیشتر میخرند. وقتی درآمدها پایین میآید، عقب مینشینند.
- سلیقه و ترندها: یک موج سلامتی، یک تغییر مد، یک لحظه وایرال در شبکههای اجتماعی—ترجیحات عوض میشوند و تقاضا دنبالش میرود.
- تغییر جمعیت: آدمهای بیشتر در یک بازار یعنی خریداران بالقوه بیشتر.
- قیمت کالاهای جانشین: اگر یک کالا گران شود، خریداران به گزینههای دیگر رو میآورند و تقاضای آنها را بالا میبرند.
- قیمت کالاهای مکمل: اگر محصولی ارزانتر شود، چیزهایی که همراه آن استفاده میشوند ممکن است تقاضای بیشتری ببینند.
- اطلاعات جدید یا ترسها: شیوع یک بیماری تقاضا برای ماسک را بالا میبرد. یک رسوایی ایمنی تقاضا برای یک مدل خودرو را خرد میکند.
حالا فرض کنید همه چیز دیگر ثابت بماند—همان تعداد فروشنده، همان هزینههای تولید، همان فناوری، همان درآمدها (مگر اینکه درآمد عاملی باشد که داریم تغییرش میدهیم). فقط یکی از این جابهجاکنندههای تقاضا تغییر کند. ببینیم چه میشود.
تقاضا افزایش مییابد (منحنی به راست جابهجا میشود)
وقتی یکی از جابهجاکنندهها تقاضا را به بالا هل میدهد، مردم بیشتری در هر قیمت کالا را میخواهند. حاضرند بیشتر بپردازند. کل منحنی تقاضا به راست حرکت میکند. نتیجه:
قیمت بالا میرود. مقدار فروختهشده بالا میرود.
به تصویر زیر دقت کنید.
توضیحات: نمودار بالا را با مثال فرضی شرح میدهیم. یک ترند جهانی سلامتی، آووکادو را به صبحانه اصلی کشورهایی تبدیل میکند که قبلاً به ندرت مصرف میکردند. جابهجاکننده اینجا سلیقه است. هزاران خریدار جدید وارد بازار میشوند. کشاورزها نمیتوانند یکشبه درخت جدید بکارند.
- مقدار عرضه قبل از ورود خریداران جدید 50 واحد (تُن، کانتینر و یا هر چیز دیگر) و قیمت 50 دلار/دالر است (نقطه 1 روی نمودار). این نقطه تعادلی اولیه است. عرضه و تقاضا در یک نقطه است.
- قیمت زمان که عرضه صرف 50 واحد است، سریع به 100 دلار میرسد (نقطه 2 در نمودار). چرا؟ هزاران خریدار وارد بازار شده و باهم رقابت میکند. این قیمت ثبات ندارد—چون عرضه و تقاضا برابر نیست—و نقطه تعادلی هم نمیشود.
- چون سود زیاد است، عرضه کنندگان (کشاورزان) تولید و عرضه آووکادو را افزایش میدهد و به 80 واحد میرساند. به تعقیب آن رقابت بین عرضهکنندگان سبب کاهش قیمت از 100 دلار به 70 دلار میگردد—این نقطه تعادلی جدید است (نقطه 3 در نمودار).
اما در مورد نقطه 4 روی نمودار بالا: در قیمت 50 دلار تقاضا کنندگان حاضر است که 100 واحد خریداری کند. اما؛ عرضه کنندگان حاضر نیست که به قیمت 50 دلار 100 واحد عرضه کند. اینجا نقطه تعادلی نمیشود.
تقاضا کاهش مییابد (منحنی به چپ جابهجا میشود)
تعداد کمی از افراد حاضرند که در هر قیمت خریدارای و مصرف کنند. مثلا تصور کنید که ماشین/موتر برقی وارد بازار شد. بعضیها کم کم شروع به خرید ماشین برقی میکند. این سبب میشودکه منحنی تقاضا به سمت چپ جابجا شود
نمونه واقعی ورود DVD بود که بازار CD را کمکم نابود کرد.
نیاز نیست که مانند جابجایی تقاضا به سمت راست برای شما نمودار نشان دهیم. دقیقاً مثل همان کار میکند—فقط به جهت مخالف.
وقتی عرضه جابهجا میشود
عرضه هم با جادو جابهجا نمیشود. اینها رایجترین دلیلهایی هستند که منحنی عرضه حرکت میکند:
- هزینه ورودیها: مواد اولیه، دستمزد یا انرژی ارزانتر یا گرانتر شوند. هزینههای بالاتر عرضه را به چپ میبرد؛ هزینههای پایینتر به راست.
- فناوری: ماشینآلات، نرمافزار یا فرایندهای بهتر به تولیدکنندهها اجازه میدهند با همان ورودیها بیشتر تولید کنند.
- تعداد فروشندهها: رقبای بیشتر که وارد بازار میشوند عرضه کل را افزایش میدهند. کسبوکارهایی که میبندند یا ادغام میشوند آن را کاهش میدهند.
- رویدادهای طبیعی: خشکسالی، سیل، زلزله، یا کشف منابع جدید.
- انتظارات: اگر تولیدکنندهها انتظار داشته باشند قیمتها به زودی بالا برود، ممکن است الان عرضه را نگه دارند. اگر انتظار افت قیمت داشته باشند، عجله میکنند بفروشند.
- سیاست دولت: مالیاتها، یارانهها یا مقررات میتوانند تولید را جذابتر یا کمجذابتر کنند.
حالا فرض کنید همه چیز دیگر ثابت بماند—همان تعداد خریدار، همان سلیقهها، همان درآمدها. فقط یکی از این جابهجاکنندههای عرضه تغییر کند. ببینیم چه میشود.
عرضه افزایش مییابد (منحنی به راست جابهجا میشود)
وقتی یکی از جابهجاکنندهها تولید را آسانتر یا ارزانتر میکند، تولیدکنندهها میتوانند در هر قیمت بیشتر عرضه کنند. کل منحنی عرضه به راست حرکت میکند. نتیجه:
قیمت پایین میآید. مقدار فروختهشده بالا میرود.
به تصویر زیر دقت کنید.
مثال فرضی: یک میدان نفتی بزرگ جدید کشف و و آغاز به فعالیت میکند. جابهجاکننده اینجا منابع طبیعی است. جهان ناگهان نفت بیشتری با همان هزینه استخراج در دسترس دارد. با ثابت بودن بقیه عوامل، قیمت نفت پایین میآید. مصرفکننده سود میبرد. تولیدکنندههای با هزینه بالاتر ممکن است به تقلا بیفتند.
توضیحات نمودار بالا:
- نقطه تعادلی اولیه (نقطه 1 در نمودار بالا): عرضه 50 واحد ( به هزار) و قیمت هر بشکه/بیرل 100 دلار است
- پس از کشف و شروع استخراج جدید، عرضه کنندگان حاضر است که به قیت 100 دلار 100 واحد عرضه کند. اما؛ در این قیمت تقاضا صرف 50 واحد است و ما مازاد عرضه داریم.
- رقابت بین عرضهکنندگان سبب میگردد که قیمت را کاهش دهد و 50 دلار برساند. در این قیمت عرضه کنندگان حاضر است که 80 واحد عرضه کرده و به نقطه تعادلی جدید برسد.
عرضه کاهش مییابد (منحنی به چپ جابهجا میشود)
وقتی یکی از جابهجاکنندهها تولید را سختتر یا گرانتر میکند، تولیدکنندهها میتوانند در هر قیمت کمتر عرضه کنند. کل منحنی عرضه به چپ حرکت میکند. نتیجه:
قیمت بالا میرود. مقدار فروختهشده پایین میآید.
مثال: یک خشکسالی شدید وارد مناطق گندمخیز میشود. جابهجاکننده منحنی عرضه اینجا یک رویداد طبیعی است. برداشت به طور چشمگیری کمتر است. تقاضا تغییر نکرده—مردم هنوز نان میخواهند. اما عرضه کاهش یافته است. قیمتها بالا میرود و به قیمت بالاتر تقاضا کاهش پیدا میکند تا در نقطه تعادلی جدید برسد. افراد که تقاضای خود را کاهش داده است—ممکن است سراغ بدیل مانند برنج و جواری برود.
نکته: نمودار آن لازم نیست. مانند نمودار قبل است. با این تفاوت که منحنی سمت چپ جابجا میشود.
آنچه این مطلب عمداً کنار گذاشت
یک درس اقتصاد دانشگاهی در این نقطه به شما معرفی میکرد:
- توابع مطلوبیت: مدلهای ریاضی از اینکه از هر واحد مصرف چقدر رضایت به دست میآورید.
- منحنیهای بیتفاوتی: نمودارهایی که ترکیبهای مختلف از کالاها را نشان میدهند که رضایت یکسان به شما میدهند.
- جابهجاییهای همزمان: عرضه و تقاضا همزمان حرکت کنند و نتایج مبهم ایجاد شود.
- ضرایب دقیق کشش: اینکه تقاضا دقیقاً 0.002 درصد تغییر میکند یا 0.5 درصد برای یک تغییر قیمت مشخص.
این مفاهیم واقعی هستند. اهمیت دارند—برای پژوهشگرانی که مدلهای رسمی اقتصادی میسازند، برای استادانی که این رشته را تدریس میکنند، برای اقتصاددانان سیاستی که شبیهسازی انجام میدهند.
اینها برای فهمیدن اینکه چرا اجاره خانه بالا رفته یا چرا بنزین این تابستان گران است، اهمیت ندارند.
هیچ معاملهگر فارکس قبل از ورود به موقعیت، منحنی مطلوبیت محاسبه نمیکند. هیچ صاحب کسبوکار کوچک قبل از قیمتگذاری، نقشه بیتفاوتی رسم نمیکند. هیچ سرمایهگذاری ضریب کشش دقیق ریاضی را پیدا نمیکند و بر اساس آن معامله نمیکند—چون در دنیای واقعی، آن داده به شکل دقیق و پایدار وجود ندارد.
ابزارهای آکادمیک در جای خود دقیق و ارزشمندند. اما برای سواد اقتصادی روزمره، منطق جهتی کافی است. عرضه محدود است؟ تقاضا قوی است؟ قیمتها احتمالاً بالا میروند. این سیگنال است. نویز برای اتاق سمینار است.
چرا این موضوع اهمیت دارد
هر بار که تیتری درباره بالا یا پایین رفتن قیمتها میخوانید، عرضه و تقاضا موتور زیر متن است. وقتی درباره اختلال زنجیره تأمین میشنوید، یک برداشت فوقالعاده، یک فناوری جدید که چیزی را ارزانتر میکند، یک ترند ناگهانی که چیزی را کمیاب میکند—حالا لنزش را دارید.
یک منحنی جابهجا میشود. آن یکی ثابت میماند. قیمت و مقدار تعدیل میشود. همین.
این مطلب شما را اقتصاددان نمیکند. اما متفکر روشنتری میسازد، هر بار که اخبار از تغییر قیمت، کمبود یا مازاد میگوید. و در جهانی که قیمتها هر گوشه زندگیتان را تحت تأثیر قرار میدهند، این یک چیز واقعاً مفید است.
