فاینالیتی (Finality) یا نهایی شدن تراکنش‌ها چیست؟ و چرا مهم است؟

تصور کنید که برادر عزیز شما از استرالیا از طریق سیستم بانکی سنتی، حواله، و یا ویسترن یونین پول می‌فرستد. اما؛ شما نمی‌توانید فوری دریافت کنید. معمولا یک مدت زمان لازم است تا بتوانید پول را دریافت کنید. اگر به بانک بروید، بانک به شما می‌گوید که حواله شما تایید نشده و در انتظار است. مفهوم فاینالیتی یا فاینَلِتی (Finality) در اینجا کاربرد دارد.

در ادامه این پُست، فاینالیتی یا نهایی شدن تراکنش را معرفی کرده، بلاکچین‌ها را مقایسه و بیان می‌کنیم که چرا این زمان انتظار مهم است.

فاینالیتی یا نهایی شدن تراکنش ارز دیجیتال چیست؟

به زبان ساده: فاینالیتی نتیجه آخرین مرحله فرآیند پردازش تراکنش‌ها است.

برای شما فاینالیتی را در جریان یک تراکنش نیز شرح می‌دهیم.

فرآینده یا پروسه پردازش تراکنش‌ها قرار زیر است:

1. شما مقدار و فرستنده ارز دیجیتال (مثلاً بیت‌کوین یا اتریوم) را در کیف پول خود تعیین می‌کنید
2. رمز عبور کیف پول خود را وارد و برای تایید آن به بلاکچین ارسال می‌کنید
3. استخراج کنندگان (در اثبات کار) و اعتبارسنج‌ها (در اثبات سهام) تراکنش شما وارد بلاکچین می‌سازد
4. پس از بررسی تراکنش شما آن را با تراکنش‌های دیگران بسته‌بندی کرده و بلاک را تشکیل می‌‌دهد
5. در اثبات کار بلاک‌های جدید معرفی و در اثبات سهام توسط اعتبارسنج‌ها بررسی و تایید می‌گردد
6. پس از تکمیل پردازش روی بلاکچین ثبت، گیرنده دریافت و دایمی می‌گردد

در فرآیند بالا نتیجه مرحله ششم (6) فاینالیتی است — دقیق پس از نهایی شدن.

مثلاً تراکنش شما روی بلاکچین سولانا پس از 400 میلی ثانیه تایید می‌گردد و شما در کیف پول خود می‌بینید. اما؛ 11 ثانیه دیگر لازم است تا مشخصات تراکنش شما در شبکه پخش، رای‌گیری در مورد درستی انجام شود. بعد از آن روی بلاکچین ثبت شده و قابل تغییر، دستکاری و برگشت نیست. این آخرین وضعیت فرآیند (پروسه) تراکنش پس از 12 ثانیه فاینالیتی است و تراکنش نهایی می‌گردد.

یادداشت: فاینالیتی آخرین وضعیت است نه زمان مورد نیاز برای پردازش یک تراکنش. فاصله زمانی میان لحظه ارسال و تکمیل تراکنش را زمان فاینالیتی (Finality Time) می‌گوید.

چرا فاینالیتی مهم است؟

فاینالیتی مهم است چون به امنیت، اعتماد، اطمینان، مقاومت در مقابل کلاهبرداران، و… کمک می‌کند.

1. امنیت و اعتماد

فاینالیتی تراکنش‌ها را دایمی ساخته و سبب آوردن امنیت و اعتماد می‌گردد.

بدون نهایی شدن تراکنش کسی می‌تواند که از همان سکه‌ها بارها در چندین تراکنش استفاده مجدد کند. و فاینالیتی از مصرف دوباره و دوباره جلوگیری می‌کند.

منظور مان از جلوگیری استفاده دوباره این نیست که سکه‌های انتقال داده شده منقضی می‌گردد — بلکه منظور مان این است که یک فرد نمی‌تواند یک کوین را برای چندین نفر فرستاده و یک کوین به چندین کوین مانند کوین اولی تبدیل گردد.

اعتماد در دنیای بدون واسطه نیاز به راه‌ حل قطعی دارد. پس از تکمیل تراکنش، دفتر کُل رکورد را دایمی و قطعی ساخته و غیرقابل دستکاری می‌سازد. این کار سبب می‌گردد که مردم به تکنالوژی بلاکچین بدون واسطه‌ای اعتماد کند.

2. تضمین تسویه حساب

فاینالیتی تسویه حساب را تضمین می‌کند.

در امور مالی سنتی، تسویه حساب می‌تواند روزها طول بکشد. در حوزه ارزهای دیجیتال، فاینالیتی به این معنی است که شما دقیقاً می‌دانید چه زمانی یک پرداخت واقعاً کامل شده است — بدون بازگشت وجه، بدون برزخ «در انتظار».

این تضمین تسویه حساب برای صرافی‌ها، بازرگانان و پروتکل‌های دیفای که نیاز به آزادسازی کالاهای دیجیتالی، خدمات یا وثیقه‌ها بدون ترس از برگشت وجه دارند، بسیار مهم است.

3. مقاومت در مقابل کلاهبرداری

در یک سیستم غیرمتمرکز که نیاز به واسطه و اجازه برای ورود و خروج ندارد — مکان دلخواه برای کلاهبرداران است.

کلاهبرداری ارز دیجیتال بدون فاینالیتی آن قدر خواهد شد که ارزش سیستم مالی غیرمتمرکز را صفر بسازد.

برای نمونه بدون فاینلیتی، مهاجمان می‌توانند از تأخیرها یا سازماندهی مجدد شبکه برای لغو تراکنش‌ها سوءاستفاده کنند و کلاهبرداری یا سرقت را ممکن سازند.

مکانیسم‌های قوی قطعی شدن تراکنش‌ها، چنین حملاتی را از نظر اقتصادی یا محاسباتی غیرعملی می‌کنند.

انواع فاینالیتی در دنیای بلاکچین

در دنیای امروز چندین گزینه برای رسیدن به توافق نظر یا اجماع وجود دارد — فقط مکانیزم اثبات کار بیت‌کوین نیست.

هر کدام از روش خاص برای نهایی شدن تراکنش‌ها استفاده می‌کند تا پس از تکمیل یک تراکنش نتواند دستکاری شود، دوبار مصرف شود، و…

1. فاینالیتی احتمالی (اثبات کار)

مکانیزم اجماع اثبات کار (Proof of Work — PoW) مانند بیت‌کوین، لایت‌کوین، و دوج کوین از فاینلیتی احتمالی استفاده می‌کند.

خُب، اثبات کار چیست؟

در مکانیزم اجماع اثبات کار نودها (Nodes) برای ایجاد بلاک‌ جدید باهم رقابت می‌کند. به هر میزان که کمپیوتر آن‌ها قدرتمند‌تر باشند به همان میزان چانس بالاتر برای ساخت بلاک جدید و دریافت پاداش دارند.

در سیستم احتمالی چگونه تراکنش‌ها به فاینالیتی می‌رسد؟

فاینالیتی در اثبات کار احتمالی است — فوری نیست. به این معنا که؛ به هر میزان که بلاک‌های جدید روی یک بلاک مشخص قرار گیرند به همان میزان برگشت آن سخت‌تر و قطعی‌تر می‌شود.

فرض کنید که شما برای برادر خود بیت‌کوین می‌فرستید. در این سناریو می‌خواهم فاینلیتی را برای شما را با بلاک/بلوک شماره 10 توضیح دهم:

• بار اول تراکنش شما در ممپول می‌رود و هنوز تایید نشده است.
• از ممپول تراکنش شما توسط یکی از استخراج کنندگان انتخاب و وارد بلاک شماره 10 می‌گردد
• استخراج کننده بلاک شماره 10 را به شبکه معرفی کرده و دیگر استخراج کنندگان تلاش می کند که بلاک شماره 11 را بسازد و همین‌طور بلاک شماره 12، 13، و…
• پس از ساخت بلاک شماره 11 توسط یکی دیگری از استخراج کنندگان، بلاک شماره 10 امن‌تر می‌گردد. اما؛ هنوز احتمال سازماندهی دوباره وجود دارد.
• به هر میزان که بلاک‌های جدید به دنبال بلاک شماره 10 ساخته شود، به همان میزان احتمال دایمی شدن بلاک شماره 10 بیش‌تر می‌گردد.
• پس از ایجاد شش بلاک ما به بلاک شماره 16 می‌رسیم. در چنین شرایط بلاک شماره 10 به احتمال 99.999 درصد به فاینلیتی رسیده است.

یعنی به هر میزان که بلاک‌های جدید به دنبال یک بلاک ساخته شود، به همان اندازه احتمال فاینالیتی بیش‌تر می‌گردد. اما 100 درصد نمی‌گردد. نگران نباشید. مگر اینکه حمله 51 درصد صورت گیرد — که تا حالا ممکن نبوده است — بلاک که دارنده تراکنش شما است به احتمال 99.999 درصد به فاینلیتی رسیده است. این رقم یعین 100 درصد.

2. فاینالیتی اقتصادی (اثبات سهام)

بلاکچین‌های که از اثبات سهام کار می‌گیرند از فاینلیتی اقتصادی استفاده می‌کند. برای نمونه؛ اتریوم پس از ادغام، سولانا و اولانچ از اثبات سهام کار می‌گیرند.

به این دلیل این روش رسیدن به فاینالیتی را اقتصادی نامیده است که برای کلاهبرداران و خرابکاران اقتصادی نیست که تلاش برای تقلب کند.

کسی که بتواند در شبکه آسیب برساند باید خود او عضو باشند. عضویت هم با استیک کردن توکن بومی (به عنون وثیقه) یک شبکه امکان پذیر است. اگر فردی بخواهد به شبکه‌ای آسیب برساند، به خود نیز آسیب رسانده است.

شما دو سناریوی زیر را در نظر بگیرید:

• حمله کننده می‌خواهند کنترل کامل شبکه را بدست بگیرند: اگر یک حمله کننده تصمیم بگیرند که بلاکچین را به نفع خود تغییر دهند، باید اکثریت توکن‌های استیک شده مربوط به او باشند. این مقدار استیک شده می‌تواند میلیاردها دالر (در شبکه اتریوم و سولانا) و یا میلون‌ها دالر در شبکه‌های جدید مانند ونوم ارزش داشته باشند. در چنین شرایط دستکاری فقط به ضرر او است. چرا؟ چون اعتماد به شبکه از بین رفته و ارزش دارای او سقوط می‌کند.
• حمله کننده تصمیم به تقلب با مبلغ سپرده (استیک) کم بگیرند: چنین شرایط ناممکن است. چرا؟ اعضای دیگر می‌تواند بررسی کرده و نظارت داشته باشد. در صورت کشف ایده خرابکارانه، تمام کوین‌های استیک شده و بخشی از آن می‌سوزد — و باز به نفع نیست.

در نتیجه در هردو سناریو حمله و کارهای خراب‌کارانه به نفع کلاهبردار یا متقلب نیست.

در سیستم اقتصادی تراکنش‌ها چگونه به فاینالیتی می‌رسد؟

در سیستم اقتصادی تراکنش‌ها با روش‌های کمی متفاوت از هم به فاینلیتی می‌رسد.

اما؛ بطور عموم فرآیند تراکنش از آغاز تا بدست آمد فاینالیتی به‌گونه زیر است:

• شروع پیشنهاد/اقدام: یک تراکنش یا تغییر(در قرارداد هوشمند) معرفی می‌شود.
• تایید و رسیدن به توافق نظر: عوامل اقتصادی و نود‌ها قوانین، اعتبار را بررسی و به توافق (اجماع) می‌رسند.
• مکانیسم قفل شدن: سیستم نتیجه تصمیم‌گیری نودها را اعمال می‌کند. نتیجه‌ها می‌تواند تسویه حساب، به‌روزرسانی دفتر کل، و انتقال دارایی باشند.
• بدست آمدن فاینلتی: وضعیت کُل بلاکچین بروزرسانی و دایمی می‌گردد.

3. فاینالیتی قطعی

فاینلیتی قطعی زمانی است که یک سیستم می‌تواند با قطعیت کامل بگوید: این نتیجه (تراکنش، قرارداد هوشمند، و…) قفل شده است و هرگز لغو نخواهد شد. هیچ «شاید» یا «چند قدم دیگر صبر کن، محض احتیاط» وجود ندارد. به محض اینکه قوانین بگویند چیزی قطعی است، فوراً قطعی می‌شود.

در فاینالیتی قطعی:

• قطعیت فوری است و به محض رسیدن به اجماع، نتیجه دائمی است.
• ضریب احتمالی مانند 99.9999 درصد مانند بیت‌کوین وجود ندارد. قطعی است و 100 درصد است.
• قانون پروتکل حاکم است نه زمان سپری شده.

به زبان دیگر: فاینلیتی قطعی پس از تایید اعتبارسنج‌ها بدست آمده و در مدت خیلی کم به پایان می‌رسد. مانند بیت‌کوین نیست که نیاز به ساخت 6 بلاک دیگر باشند. و مانند اتریوم هم نیست که نیاز به نقطه بررسی (Checkpoint = epochs) قبلی، حاضر و بعدی باشند. فوری و قطعی است.

بلاکچین‌های که ممکن است آینده دار باشند و از فاینلیتی قطعی استفاده می‌کنند: سویی (SUI)، تون (TON) و ونوم (VENOM)‌ است. نهایی شدن فوری تراکنش این بلاکچین‌ها را برای استفاده فوری در اپلیکیشن‌های غیرمتمرکز، دیفای و بازی‌ها و ارتباط با دیگر چین‌ها ساخته است.

پنج بلاکچین با کم‌ترین زمان فاینالیتی

زمان فاینالیتی به طور ساده مدت زمانی است که طول می‌کشد تا یک تراکنش بلاکچین پس از ارسال، برگشت‌ناپذیر شود.

تکمیل یک تراکنش نقطه شروع و نقطه ختم دارد. نقطه شروع زمانی است که شما تراکنش را به شبکه ارسال می‌کنید.

نقطه پایان زمانی است که اجماع آن طوری قفل می‌کند که هرگز نمی‌توان آن را تغییر داد یا حذف کرد.

فاصله بین این دو لحظه = زمان فاینالیتی.

مدت زمان که یک تراکنش نهایی می‌گردد مهم است چون:

• زمان کوتاه‌تر اعتماد کاربر را جلب می‌کند
• زمان انتظار کوتاه‌تر فرصت تقلب‌کاران را کم‌تر می‌سازد
• زمان کوتاه‌تر از ابتدا تا پایان تراکنش مناسب برای پرداخت‌ها، دیفای و بازی‌ها که زمان کم‌تر نیاز دارند لازم است

در جدول زیر زمان فاینلیتی بلاکچین‌های معروف را برای شما آورده ایم.

حرف پایانی

فاینالیتی ستون فقراط اعتماد به کریپتو است. این همان است که پول در انتظار را تبدیل به پول واقعی می‌سازد — اما در دنیای غیرمتمرکز.

بلاکچین ساخته شد که نیاز به واسطه (مانند بانک) را از بین ببرد. برای اینکه بتواند این کار را انجام دهد باید کاربران اطمینان حاصل کند که تراکنش ثبت شده است، قابل تغییر نیست و دایمی است.